Η Πηγανούσα βρίσκεται στα νοτιοανατολικά της Λέρου και συγκεκριμένα στα βορειοανατολικά του ακρωτηρίου Διαπόρι. Πρόκειται για τη δεύτερη μεγαλύτερη νησίδα του πολύνησου της Λέρου με εμβαδόν 0,376 τ.χλμ. και μήκος ακτογραμμής 2,651 χλμ.
Η παλαιότερη απεικόνιση της Πηγανούσας εντοπίζεται στον οθωμανικό πορτολάνο του Πιρί Ρεΐς (1465-1553), ο οποίος όμως γράφει ότι η νησίδα λεγόταν Πιλάτος και ότι ήταν στρογγυλό νησί, όπως και η Αγία Κυριακή που βρίσκεται βορειότερα. Αργότερα η Πηγανούσα και η Αγία Κυριακή απεικονίζονται σε δυτικοευρωπαϊκούς χάρτες του Αρχιπελάγους του 18ου αιώνα, καθώς και στον χάρτη του Ζακυνθινού καπετάνιου Νικολάου Κεφαλά (1818), αλλά φέρουν την ονομασία Αδέλφια/Αδελφοί σε διάφορες γραφές και γλώσσες (Ἀδέλφια, Adelfi, Adelphi, Fratelli, les Frères). Ωστόσο, ο λίγο μεταγενέστερος χάρτης του Γάλλου Pierre Lapie, ο οποίος βασίστηκε σε υλικό επιτόπιων ερευνών και εκδόθηκε το 1822, αναφέρει την Πηγανούσα ως Piadoussa (Πηγαδούσα). Ας προστεθεί ότι η νησίδα απαντά ως Πηγαδούσα (Pigadusa στα ιταλικά) και στον 20ό αιώνα. Το όνομα Πηγανούσα (Peganusa) φαίνεται να αναγράφεται για πρώτη φορά, λίγο πριν από τα μέσα του 19ου αιώνα, στους βρετανικούς υδρογραφικούς χάρτες, στους οποίους επίσης η νησίδα αποτυπώνεται με ακρίβεια. Κατά την περίοδο της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων (1912-1943), στο πλαίσιο της πολιτικής εξιταλισμού των τοπωνυμίων που ακολουθούσε η ιταλική διοίκηση των νησιών, η Πηγανούσα καλείται Pega, ενώ η ονομασία Πηγανούσα (Peganisa, Peganiso, Piganusa) παρατίθεται ως παραλλαγή χρησιμοποιούμενη από τους αυτόχθονες κατοίκους (la variante grafica indigena). Επομένως, το όνομα Πεγανούσι (Πέγκα) με το οποίο αναφέρεται η νησίδα σε εκδόσεις της ελληνικής Υδρογραφικής Υπηρεσίας, καθώς και σε άλλες ελληνικές εκδόσεις, αποτελεί αντιδάνειο.
Πάντως, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, οι μελετητές της ιστορίας και του λαϊκού πολιτισμού της Λέρου συμφωνούν ότι η ονομασία Πηγανούσα προέρχεται από το ότι στη νησίδα φύεται απήγανος (αρχ. πήγανον)· μάλιστα ο Γερμανός ιστορικός Ludwig Bürchner υποθέτει ότι αυτό το τοπωνύμιο ανάγεται στη βυζαντινή περίοδο, θεωρώντας ότι η κατάληξη –ούσα δεν συναντάται συχνά στα νεότερα χρόνια.
Κατά την οθωμανική περίοδο, όπως μαρτυρούν πράξεις καταχωρισμένες σε κώδικα του δήμου Λέρου του 19ου αιώνα, η Πηγανούσα, μαζί με τις δύο άλλες νησίδες που βρίσκονται στα νοτιοανατολικά της Λέρου (Αγία Κυριακή, Γλαρόνησος/Βελόνα), εκμισθώνονταν κάθε Νοέμβριο από τον Δήμο σε ιδιώτες μετά από δημοπρασία. Ενδεικτικά, μισθωτές ήταν το 1865-1866 ο Σωτήρης Νικολαΐδης, το 1866-1867 ο Δημήτρης Μ. Φλουρεντής/Φλωρεντής και το 1868-1869 ο Νικόλαος Χαρινός, ενώ το μίσθωμα ανήλθε αντίστοιχα σε 190, 265 και 160 γρόσια. Ας σημειωθεί ότι, παρά την ενοικίαση των νησίδων για τη βόσκηση αιγών, κάθε δημότης της Λέρου διατηρούσε το δικαίωμα «διὰ νὰ πηγαίνη τὸ ζῶόν του εἰς τὰς εἰρημένας νήσους χωρίς τινα πληρωμὴν πρὸς τὸν ἐνοικιαστήν», όπως αναφερόταν στη διακήρυξη της δημοπρασίας.
Αργότερα, κατά την περίοδο της ιταλικής κατοχής, οι ίδιες τρεις νησίδες εκμισθώνονταν σε τακτά διαστήματα από τις ιταλικές αρχές της Λέρου σε ιδιώτες. Από τα σωζόμενα συμβόλαια γνωρίζουμε ότι η Πηγανούσα, το Γλαρονήσι (Βελόνα) και η Αγία Κυριακή είχαν μισθωθεί από τον Λέριο κτηνοτρόφο Θεολόγο Βερέμη του Δημητρίου το έτος 1922-1923 έναντι 200 ιταλικών λιρών και τη διετία 1923-1925 έναντι 250 ιταλικών λιρών ετησίως.
Αξίζει να επισημανθεί ότι, ενώ σε άλλα μισθωτήρια συμβόλαια νησίδων της ίδιας περιόδου ορίζεται ο αριθμός των δέντρων που ο ενοικιαστής έπρεπε να φυτεύει εκεί κάθε χρόνο, σε αυτά της Πηγανούσας, της Αγίας Κυριακής και του Γλαρονησιού ο αριθμός των δέντρων δεν αναγράφεται· η μη αναγραφή του αριθμού τους οφειλόταν, όπως εξηγούσε τότε στους προϊσταμένους του ο αντιπρόσωπος της ιταλικής διοίκησης στη Λέρο Enrico Massocchi, στην έλλειψη υδάτων στις νησίδες της Λέρου.
Σήμερα, κατάλοιπα κτηνοτροφικών εγκαταστάσεων εντοπίζονται στα δύο πλατώματα που διαμορφώνονται αντίστοιχα στο βορειοδυτικό και στο νοτιοανατολικό ανώτερο τμήμα της νησίδας. Πέρα από αυτά, διακρίνονται και απομεινάρια δύο ασβεστοκάμινων, ένα στις βόρειες και ένα στις δυτικές ακτές της Πηγανούσας.
Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η νησίδα διαδραμάτισε κάποιο ρόλο κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της μάχης της Λέρου (26 Σεπτεμβρίου-16 Νοεμβρίου 1943), η οποία έληξε με ήττα των Συμμαχικών δυνάμεων από τους Γερμανούς, η Πηγανούσα είχε οριστεί ως ένα από πέντε σημεία συνάντησης για διαφυγή των επίλεκτων βρετανικών δυνάμεων LRGD σε περίπτωση επικράτησης των Γερμανών. Επίσης, αναφέρεται ότι αργότερα ο υπολοχαγός Ν. Καίσαρης των επίλεκτων ελληνικών δυνάμεων του Ιερού Λόχου είχε αποβιβαστεί στην Πηγανούσα τη νύχτα της 28ης Σεπτεμβρίου 1944 και, με τη βοήθεια ενός ψαρά, επικοινωνούσε μυστικά από εκεί με κατοίκους της Λέρου που τον πληροφορούσαν για τις κινήσεις των Γερμανών.
Πηγές-Βιβλιογραφία: Dheulland 1738· D’Anville 1756· Choiseul-Gouffier 1782, xvi-1· ANF, Marine, 5JJ, 323, 30-31· Sonnini 1801, planche I· Κεφαλάς 1818· Lapie 1822· HOA, Lero· ΓΑΚ – Τμήμα Λέρου, ΑΒΕ 12, ΑΕΕ1.1, 2, σ. 18-19, 70-71, 133· Οικονομόπουλος 1888, 23· Bürchner 1898, 20· ΓΑΚ – Αρχεία Ν. Δωδεκανήσου, Ι.Δ.Δ., 1923, φάκ. 35, τμ. 3/3, 27.09.1922, 22.12.1922, 27.09.1923· Desio 1931, 68, 81· IGM, Lero· ICS 1939, XIV, 181· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1939, 226· Livi 1940, 79· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1955, 218· Σαμάρκος 1974, 306-307· ΓΥΣ, Κάλυμνος· Γεωργίου 1982, 45, 232· Ναυτιλιακές οδηγίες 1987, 297· Σκανδαλίδης 1994, 12, 37-38, 125, 177· Γιαγκάκης 1997, 25· Γεροζήσης 1998, 149, 152· Ζαρίφης 1999, 206, 211-212· Λούπης 1999, 235-236· Σβολόπουλος 2002, 13· Rogers 2007, 385.
Συντάκτης: Γ.Κ.
ΠHΓΕΣ (ενδεικτικά αποσπάσματα)
Διακήρυξη δημοπρασίας για τη μίσθωση της Πηγανούσας και άλλων νησίδων της Λέρου (1865)
Ἀρ. 732.
Ἡ Δημαρχία καὶ τὸ Συμβούλιον τῆς νήσου Λέρου
Πρὸς ἅπαντας τοὺς κατοίκους αὐτῆς, διακηρύττει ὅτι!
Σήμερον ἐκτίθεται εἰς κοινὴν δημοπρασίαν τὸ ἐνοίκιον τῶν νήσων Πηγανούσας, Ἁγίας Κυριακῆς, καὶ Γλαρονήσου, δι’ ἓν ἔτος ὁλόκληρον ἀρχόμενον ἀπὸ τὴν 21 τοῦ τρέχοντος, καὶ λῆγον τὴν 20 τοῦ ἐλευσομένου Νοεμβρίου τοῦ 1866.
Ἔχει τὸ δικαίωμα ἕκαστος ἀνεξαιρέτως νὰ προσφέρῃ τιμὴν διὰ τὸ ἐνοίκιον, καὶ ἡ κατακύρωσις θέλει γίνει εἰς τὸν πλειοδοτήσαντα.
Ἡ δημοπρασία ἄρχεται ἀπὸ σήμερον, καὶ λήγει τῇ ἐλευσομένῃ Κυριακῇ διὰ τοῦ κήρυκος καὶ κηρίου.
Ἔχει πρὸς τούτοις τὸ δικαίωμα ἕκαστος πολίτης διὰ νὰ πηγαίνη τὸ ζῶόν του εἰς τὰς εἰρημένας νήσους χωρίς τινα πληρωμὴν πρὸς τὸν ἐνοικιαστήν.
Τὸ ἐνοίκιον πληρωταῖον ἀμέσως εἰς τὸ Ταμεῖον τῆς Κοινότητος.
Ἐν Λέρῳ τὴν 14 Νοεμβρίου 1865
Ὁ Δήμαρχος / Ἰωάν. Φ. Καζώνης [υπογραφή]
Οἱ Σύμβουλοι / Ι. Βλάττας / Μάρκος Γρ. Μαρκοπούλου / Χρῆστος Ἰωάννου [υπογραφές]
Ἔμεινεν εἰς ἐμὲ τὸν ὑποφαινόμενον Σωτῆρον Νικολαΐδην διὰ γρόσια ἑκατὸν ἐννενῆντα ἀρ. 190.
Ἐν Λέρῳ τῇ 21 (Νοεμ)βρίου 1865
Ὁ ἐνοικιαστὴς Σωτήρης Νικολαΐδης [υπογραφή]
Ὁ κήρυξ
[πηγή: ΓΑΚ – Τμήμα Λέρου, ΑΒΕ 12, ΑΕΕ1.1, 2, σ. 18-19]
Συμβόλαιο μίσθωσης της Πηγανούσας και άλλων νησίδων της Λέρου (1922)
R. Governo di Rodi Castelrosso e delle altre dodici isole occupate
Delegazione di Lero
Contratto d’affitto delle isole di Piganussa, Glaronissi e Santa Chiriachi situate a Sud di Lero, stipulato fra il R. Governo di Rodi Castelrosso e delle altre dodici isole occupate, rappresentato dal Delegato di Lero Tenente Massocchi Sig. Enrico ed il Signor Teologo Veremi, fu Dimitri, di anni 42, pastore da Lero.
L’anno millenovecentoventidue, addi ventisette del mese di Settembre in Lero (Egeo).
I suddetti contraenti hanno convenuto quanto appresso: In seguito allo scaduto contratto compilato nello stesso giorno del mese di Ottobre nell’anno 1917 con il Signor Filippi Carinos, fu Teocaris si è presentato il nominato Teologo Veremi, fu Dimitri chiedendo in affitto le soprascritte isole.
Noi Tenente Massocchi Sig. Enrico, in facoltà della delegazione avuta dal R. Governo di Rodi Castelrosso e delle altre dodici isole occupate – Ufficio Segretariato Generale – cediamo in affitto al predetto Signor Teologo Veremi, fu Dimitri e suoi legittimi eredi e successori le chieste isole alle seguenti condizioni:
1o) L’affitto avrà la durata di un anno a decorrere dal ventisette Settembre millenovecentoventidue (calendario Italiano) fino al ventisette Settembre millenovecentoventitre.
2o) Il canone d’affitto è di lire italiane 200,00 (duecento) annue, da pagarsi in rate quadrimestrali anticipate, incominciando da oggi.
3o) L’affittuario è inoltre tenuto a pagare la decima in natura o in danaro, sui generi di produzione del suolo, nonchè la tassa per ogni capo di bestiame (cefalatico) vigente per le isole occupate dall’Italia.
4o) Si obbliga a ben conservare le piante ivi esistenti ed a piantarne annualmente altre in numero //.
Il presente contratto, redatto in triplice originale, è stato letto, accettato e firmato nel giorno di cui sopra dalle parti interessate, ciascuna delle quali ne ha ritirato un originale per proprio uso, rimettendo il terzo al R. Governo di Rodi Castelrosso e delle altre dodici isole occupate – Ufficio Segratariato Generale.
Il Delegato del R. Governo E. Massocchi [υπογραφή]
L’Affittuario ΘεολόγοςΒερέμης [υπογραφή]
[πηγή: ΓΑΚ (Ρόδος), Ι.Δ.Δ., 1923, φάκ. 35, τμ. 3/3]
Επιλογή πηγών-επιμέλεια: Γ.Κ.