ΤΟ ΕΡΓΟ

Κατά τη διάρκεια της διετίας 2024-2025, το Έργο HAGMi επικεντρώθηκε στο βόρειο τμήμα των Δωδεκανήσων και οι εργασίες του ολοκληρώθηκαν σε τέσσερα στάδια. Πρόκειται συγκεκριμένα για τα ακόλουθα: (α) γεωγραφικός καθορισμός και χαρτογραφική αποτύπωση του πεδίου· (β) ιστορική τεκμηρίωση του πεδίου· (γ) επιτόπιες έρευνες· (δ) δημιουργία του ιστοτόπου και του περιεχομένου του.

Γεωγραφικός καθορισμός και χαρτογραφική αποτύπωση του πεδίου

Με αφετηρία τα δημοσιευμένα στοιχεία της Υδρογραφικής Υπηρεσίας (ΥΥ), εντοπίστηκαν (με βάση τις συντεταγμένες) και αποτυπώθηκαν χαρτογραφικά (κατά πολύνησο/α) 248 μικρά νησιωτικά εδάφη στην υπό μελέτη περιοχή, από τα οποία μάλιστα τα περισσότερα (153) θεωρούνται ανώνυμα και φέρουν αριθμούς αντί ονόματος. Πιο συγκεκριμένα, με βάση τις δημοσιευμένες συντεταγμένες των νησιωτικών εδαφών, εντοπίστηκε η πλειονότητα αυτών (241/252), καθώς και επτά που δεν περιλαμβάνονται στα δημοσιευμένα στοιχεία της ΥΥ. Τα 11 δεν εντοπίστηκαν πιθανώς είτε λόγω λανθασμένων συντεταγμένων είτε λόγω διάβρωσής τους από το νερό ή μεταβολής της στάθμης της θάλασσας στην πορεία του χρόνου, δεδομένης της μικρής έκτασής τους. Ας προστεθεί εδώ ότι, με την αποδελτίωση κυρίως της τοπικής βιβλιογραφίας στο δεύτερο στάδιο του Έργου, ονοματίστηκαν 12 νησιωτικά εδάφη από αυτά που θεωρούνται ανώνυμα.

Ιστορική τεκμηρίωση του πεδίου

Μετά από έρευνες σε αρχεία και βιβλιοθήκες της Ελλάδας και του εξωτερικού, αποδελτιώθηκαν όλες οι πηγές και η βιβλιογραφία που θα μπορούσαν να έχουν πληροφορίες για το αντικείμενο του Έργου από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή: αρχαία ελληνική και λατινική γραμματεία, βυζαντινές πηγές, οθωμανικές πηγές, τα αρχεία της μονής Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου Πάτμου και των κοινοτήτων Πάτμου και Λέρου, το αρχείο Ιταλικής Διοίκησης Δωδεκανήσου, προξενικά αρχεία, ταξιδιωτικά κείμενα και νησολόγια, πορτολάνοι-κείμενα, ναυτιλιακές οδηγίες, φαροδείκτες, χάρτες, τοπικός Τύπος, καθώς και η αρχαιολογική, η ιστορική και η τοπική βιβλιογραφία. Με την αποδελτίωση όλων αυτών των τεκμηρίων συγκροτήθηκε Βάση Δεδομένων Heurist (περ. 1.800 δελτία), η οποία έδειξε ότι θα μπορούσαν να συνταχθούν ιστορικά αφηγήματα για 30 μεμονωμένες νησίδες και 8 συστάδες, δηλ. για τα 52 από τα 248 μικρά νησιωτικά εδάφη της υπό μελέτη περιοχής. Σε αυτά τα 52 νησιωτικά εδάφη ήταν που επικεντρώθηκαν και οι εργασίες του Έργου στο τρίτο στάδιο.

Eπιτόπιες έρευνες

Οι επιτόπιες έρευνες διήρκεσαν συνολικά 30 ημέρες και έγιναν σε επτά φάσεις μεταξύ Μαΐου και Οκτωβρίου των ετών 2024 και 2025. Οι έρευνες αυτές είχαν τρεις διαφορετικούς στόχους, όπως και χρόνους, και γι’ αυτό η Ερευνητική Ομάδα, με διαφορετική σύνθεση αλλά πάντοτε με τη συνοδεία του Επιστημονικού Υπεύθυνου, επισκέφθηκε τις περισσότερες νησίδες δύο φορές.

Ο πρώτος στόχος των επιτόπιων ερευνών ήταν οι εναέριες λήψεις φωτογραφιών και βίντεο με πτήσεις Συστήματος μη Επανδρωμένου Αεροσκάφους (ΣμηΕΑ) και η δημιουργία ορθοφωτοχαρτών, μοντέλων επιφανείας και τρισδιάστατων μοντέλων των νησίδων. Κατά τη διάρκεια αυτών των ερευνών, ελήφθησαν περίπου 10.000 φωτογραφίες και δημιουργήθηκαν 66 βίντεο και 70 ορθοφωτοχάρτες, καθώς και αντίστοιχα μοντέλα επιφανείας και τρισδιάστατα μοντέλα, σχεδόν για το σύνολο των νησίδων (εξαιρουμένης μίας, όπου δεν έγιναν πτήσεις ΣμηΕΑ για στρατιωτικούς λόγους).

Στις μεγαλύτερες νησίδες της υπό έρευνα περιοχής (Λέβιθα, Αρκιούς, Κίναρο, Αρχάγγελο), λόγω των τεχνικών δυσκολιών που παρουσίαζε η έκτασή τους, έγιναν πτήσεις ΣμηΕΑ και δημιουργήθηκαν ορθοφωτοχάρτες, μοντέλα επιφανείας και τρισδιάστατα μοντέλα μόνο για τα τμήματά τους που θεωρήθηκαν σημαντικά από ιστορική και αρχαιολογική άποψη.

Ο δεύτερος στόχος των επιτόπιων ερευνών ήταν ο εντοπισμός από εδάφους και η μελέτη μνημείων και άλλων σημείων ενδιαφέροντος. Κατά τη διάρκεια αυτών των ερευνών, εντοπίστηκαν, μελετήθηκαν και χρονολογήθηκαν με σχετική ασφάλεια συνολικά 41 μνημεία και άλλα σημεία ενδιαφέροντος, μεμονωμένα ή συγκροτήματα, εκ των οποίων τα 23 ήταν προηγουμένως άγνωστα στην ακαδημαϊκή έρευνα. Πρόκειται ακριβέστερα για κάστρα και μεμονωμένους πύργους, παρατηρητήρια και στρατιωτικά κτίρια, ναούς και κελιά μοναχών, καμίνια και μύλους, δεξαμενές και γεωργο-κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις διαφόρων ιστορικών περιόδων.

Κατά τη διάρκεια των ίδιων ερευνών, επίσης, ελήφθησαν περίπου 5.000 φωτογραφίες και δημιουργήθηκαν 26 τρισδιάστατα μοντέλα LiDAR μνημείων και άλλων σημείων ενδιαφέροντος. Τα μοντέλα αυτά, σε συνδυασμό με τα τρισδιάστατα μοντέλα των ίδιων θέσεων που δημιουργήθηκαν από τις εναέριες λήψεις με ΣμηΕΑ, πρόσφεραν λεπτομερείς και ακριβείς μετρήσεις για κάθε μνημείο ή σημείο ενδιαφέροντος.

Ο τρίτος στόχος των επιτόπιων ερευνών ήταν η καταγραφή των μικροτοπωνυμίων των νησίδων· η καταγραφή αυτή έγινε κυρίως με συνεντεύξεις ανθρώπων που ζουν ή έζησαν σε αυτές· γι’ αυτόν τον λόγο περιορίστηκε στις επτά νησίδες της υπό έρευνα περιοχής που σήμερα κατοικούνται μόνιμα ή εποχιακά (Αρκιοί, Αρχάγγελος, Κίναρος, Λέβιθα, Μαράθι, Τραγονήσι, Φαρμακονήσι), καθώς και σε δύο ακατοίκητες (Άνυδρος, Χιλιομόδι). Τα μικροτοπωνύμια αποτυπώθηκαν στη συνέχεια χαρτογραφικά και δημιουργήθηκαν μικροτοπωνυμικοί χάρτες σχεδόν για όλες τις προαναφερόμενες νησίδες (εξαιρουμένου του Αρχάγγελου, όπου καταγράφηκε μικρός αριθμός μικροτοπωνυμίων).

Δημιουργία του ιστοτόπου και του περιεχομένου του

Ο ιστότοπος που δημιουργήθηκε δίνει τη δυνατότητα αναζήτησης πληροφοριών με δύο διαφορετικούς τρόπους: Ο πρώτος τρόπος ακολουθεί τη λογική ενός τυπικού άτλαντα και παρουσιάζει τις πληροφορίες αλφαβητικά, κατά πολύνησο και έπειτα κατά νησίδα ή συστάδα. Ο δεύτερος τρόπος, βασισμένος στο θεωρητικό σχήμα του Σ. Ασδραχά που εκλαμβάνει το ελληνικό Αρχιπέλαγος ως διάσπαρτη πόλη, αναδεικνύει τα ιστορικά φαινόμενα που συνδέουν τα νησιωτικά εδάφη της υπό μελέτη περιοχής. Κατά συνέπεια, συντάχθηκαν λήμματα κατά νησίδα ή συστάδα και λήμματα θεματικά αναφορικά με τις συνδέσεις τμημάτων ή του συνόλου της περιοχής, σε ορισμένες ιστορικές περιόδους ή διαχρονικά.

Για κάθε νησίδα ή συστάδα δημιουργήθηκε ένα κύριο ψηφιακό λήμμα με την ακόλουθη διάρθρωση: (i) ορθοφωτοχάρτης (εικόνα)· (ii) βασικές γεωγραφικές πληροφορίες (έκταση και μήκος ακτογραμμής της νησίδας)· (iii) πληροφορίες για τις ονομασίες και για την περιγραφή ή/και την απεικόνισή της στις πηγές· (iv) πληροφορίες για τις ανθρώπινες δραστηριότητες που αναπτύχθηκαν εκεί· (v) πληροφορίες για το ιδιοκτησιακό καθεστώς της· (vi) πληροφορίες για την κατοίκησή της (εποχιακή ή μόνιμη, θέσεις)· (vii) εικόνες που τεκμηριώνουν τις πληροφορίες του κειμένου στα αντίστοιχα σημεία· (viii) τρισδιάστατο μοντέλο της νησίδας· (ix) πηγές-βιβλιογραφία· (x) όνομα συντάκτη του κειμένου. Μετά από κάθε κύριο λήμμα ακολουθούν επιμέρους λήμματα για τα σημεία ενδιαφέροντος κάθε νησίδας (ανάλογης διάρθρωσης) και για τα μικροτοπωνύμια, καθώς και λήμματα με ενδεικτικά, χαρακτηριστικά αποσπάσματα πηγών.