Η Αγρελούσα βρίσκεται στα νοτιοδυτικά των Αρκιών και συγκεκριμένα στα δυτικά του Μαραθιού. Πρόκειται για τη δεύτερη μεγαλύτερη νησίδα του πολύνησου των Αρκιών με εμβαδόν 1,326 τ.χλμ. και μήκος ακτογραμμής 6,520 χλμ.
Η Αγρελούσα, αν και δεν μαρτυρείται άμεσα στις αρχαίες πηγές, πιθανότατα περιλαμβάνεται στο νησιωτικό σύμπλεγμα που ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει ως Argiae, κατά τον 1ο αιώνα μ.Χ., και το οποίο έχει ταυτιστεί με τους Αρκιούς.
Το μοναδικό μνημείο από την περίοδο της αρχαιότητας που εντοπίζεται στην Αγρελούσα αποτελούν τα κατάλοιπα πύργου με περίβολο (οχυρωμένη αυλή) στη θέση Μάντρα. Στην ευρύτερη περιοχή της θέσης ανευρίσκεται σημαντική ποσότητα επιφανειακής αβαφούς κεραμικής, κυρίως αποθηκευτικών, μαγειρικών σκευών και αγγείων μεταφοράς. Από το σύνολο των χαρακτηριστικότερων οστράκων παρατηρούνται δύο κύριες χρονολογικές ομάδες, που προσδιορίζουν αντίστοιχα τις περιόδους κατά τις οποίες η θέση υπήρξε λειτουργική: στους ελληνιστικούς χρόνους (ύστερος 4ος-2ος αι. π.Χ.) και στην ύστερη αρχαιότητα (5ος-7ος αι. μ.Χ.).
Πηγές-Βιβλιογραφία: Pliny, Naturalis historia, 5.133-135· Σκανδαλίδης 1994, 127· Γιαγκάκης 1997, 5.
Συντάκτης: Κ.Σ.
ΣΗΜΕΙΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ
ΠΥΡΓΟΣ ΜΕ ΠΕΡΙΒΟΛΟ
Θέση: Μάντρα.
Διαστάσεις: οχυρωματική εγκατάσταση (μέγιστες διαστάσεις) 14,40 (ΒΝ) × 8,60 (ΑΔ) μ., πύργος 7,40 (ΑΔ) × 7,20 (ΒΝ) μ., περίβολος: βόρεια πλευρά 7 μ., ανατολική πλευρά 5 μ., νότια πλευρά 8,60 μ., δυτική πλευρά 7,30 μ.
Περιγραφή (ορατά κατάλοιπα): Στην ανατολική πλευρά της Αγρελούσας, στη θέση Μάντρα, όπου μάλλον μόνιμα κατοικούσαν κτηνοτρόφοι τουλάχιστον κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, διατηρούνται τα κατάλοιπα πύργου με περίβολο (οχυρωμένη αυλή) σε υψόμετρο 70 μ. Προσεγγίζοντας τη θέση από τον όρμο του Μαΐστρου στα δυτικά, συναντά κανείς, αρχικά, μία ξερολιθική κτηνοτροφική εγκατάσταση (μάντρα) με τυπική διάρθρωση. Αμέσως νότια από το νότιο όριό της και έως το φρύδι του υψώματος εκτείνονται τα αρχαία κατάλοιπα.
Μάλιστα, το πλέον καλοδιατηρημένο και αναγνωρίσιμο τμήμα του πύργου, ο βόρειος τοίχος, που διατηρείται σε ύψος ενός έως τεσσάρων δόμων (δηλ. περίπου 0,40/1,20 μ.), έχει ενσωματωθεί στην κατασκευή της μάντρας αποτελώντας το κατώτερο τμήμα του νότιου ξερολιθικού τοίχου του κτηνοτροφικού κτίσματος, υπαγορεύοντας αντίστοιχα το μήκος του.
Από τους υπόλοιπους τοίχους του τετράγωνου πύργου, καθώς και του τραπεζοειδούς περιβόλου, είναι ορατή μόνο η χάραξή τους στο έδαφος, με εξαίρεση μικρό τμήμα του νότιου τοίχου του περιβόλου στο φρύδι του λόφου, η όψη του οποίου είναι ορατή σε ύψος τριών-τεσσάρων δόμων (δηλ. περίπου 0,60 μ.).
Το εσωτερικό του πύργου, εμβαδού 29 τ.μ., όπως και του περιβόλου, εμβαδού 30 τ.μ., φαίνεται πως ήταν ενιαίο, καθώς δεν εντοπίζονται διαχωριστικοί τοίχοι.
Οι τοίχοι του πύργου έχουν πάχος 1 μ. και του περιβόλου 0,90 μ. Στις γωνίες τοποθετούνται κυρίως λίθοι μεγάλου μεγέθους, ενώ μεσαίου ή μικρού μεγέθους λίθοι τοποθετούνται στα υπόλοιπα τμήματα, σύμφωνα με το ακανόνιστο τραπεζιόσχημο σύστημα. Οι τοιχοποιίες είναι τρίστρωτες, αποτελούμενες από δύο παρειές και γέμισμα στο εσωτερικό τους από μικρότερους λίθους και χώμα. Εκτός από τις επιφάνειες ώσης, που φέρουν ελάχιστη επεξεργασία, οι λοιπές επιφάνειες των λίθων έχουν όψη λατομείου, ενώ οι αρμοί είναι στις περισσότερες περιπτώσεις χαλαροί. Καθώς στη θέση και στην περιφέρειά της δεν εντοπίστηκε σημαντικός αριθμός λιθοπλίνθων, φαίνεται πως η αρχαία κατασκευή αποτελείτο από λίθινη βάση (κρηπίδωμα), η οποία εν πολλοίς διατηρείται, ενώ η ανωδομή πρέπει να ήταν πλίνθινη.
Για τη λίθινη κατασκευή έχει χρησιμοποιηθεί τοπικός ασβεστόλιθος, το βαθμιδωτό μέτωπο εξόρυξης του οποίου εντοπίζεται σε χαμηλότερο επίπεδο νότια, σε απόσταση περίπου 10 μ.
Στην ευρύτερη θέση του πύργου και νοτιότερα προς την ακτή, όπου διαμορφώνονται υποτυπώδη αναλήμματα, εντοπίζεται σημαντική ποσότητα επιφανειακής αβαφούς κεραμικής, κυρίως αποθηκευτικών, μαγειρικών σκευών και αγγείων μεταφοράς. Από το σύνολο των χαρακτηριστικότερων οστράκων παρατηρούνται δύο κύριες και μία δευτερεύουσα χρονολογικές ομάδες. Η αρχαιότερη κύρια ομάδα τοποθετείται στους ελληνιστικούς χρόνους (χαρακτηριστικά θραύσματα οξυπύθμενων αμφορέων) και η επόμενη κύρια ομάδα στην ύστερη αρχαιότητα (LRA 1/2, 5ος-7ος αι. μ.Χ.). Όστρακα νεότερης περιόδου (18ος-αρχές 20ού αι.) αποτελούν την υστερότερη χρονολογική ομάδα (μαγειρικά σκεύη και πολύχρωμη κεραμική), η οποία ωστόσο είναι δευτερεύουσα ποσοτικά σε σχέση με τις προηγούμενες.
Παρατηρήσεις-Σχόλια: Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το μεγάλο χρονολογικό εύρος της επιφανειακής κεραμικής στη θέση. Είναι δεδομένο ότι στον ελληνικό κόσμο οι πύργοι αποτελούν τον κυριότερο οικιστικό πυρήνα της αγροτικής υπαίθρου, όπως και ότι έως τους ελληνιστικούς χρόνους οι αγροικίες διέθεταν οχυρωματική όψη και κατασκευή σε βαθμό που όμοιός του δεν απαντά έως την ύστερη αρχαιότητα. Μέχρι το τέλος της ελληνιστικής περιόδου η χρήση μεγάλων λιθοπλίνθων περιορίζεται στις αντίστοιχες εγκαταστάσεις, καθώς στην ύπαιθρο χώρα της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής περιόδου η οχυρωματική όψη φαίνεται πως έχασε τη σημασία της. Ωστόσο, την εποχή αυτή, όπως και στην ύστερη αρχαιότητα, διαπιστώνεται πως παλαιότερες εγκαταστάσεις πύργου με περίβολο (οχυρωμένη αυλή) αποτέλεσαν, σε ορισμένες περιπτώσεις, τον ιστορικό και αρχιτεκτονικό πυρήνα ανάπτυξης μικρών αγροτικών οικισμών, αν και δεν είναι πάντα σαφές εάν ο λόγος της φαινόμενης ιστορικής συνέχειας έγκειται στην οικιστική, οικονομική ή/και οχυρωματική τους αξία ή στη λιθολόγησή τους. Κατά τη διάρκεια της ύστερης αρχαιότητας, η οικιστική διάρθρωση της υπαίθρου χώρας της Μιλήτου (Μιλησίας), στο πλαίσιο της οποίας πρέπει να εγγραφεί ιστορικά η Αγρελούσα συνακόλουθα με τα μεγαλύτερα γύρω νησιά, περιλάμβανε μεμονωμένες αγροικίες με μικρούς ή μεγάλους αγρούς, μικρά χωρία, μοναστήρια και μοναστικά κτήματα. Κατά συνέπεια, η απομάκρυνση των εγκαταστάσεων αυτού του τύπου από τον πρότερο ‟οχυρωματικό” χαρακτήρα της ελληνιστικής περιόδου υποδηλώνει, μεταξύ άλλων, ότι οι συνθήκες διαβίωσης στην ύπαιθρο χώρα της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής περιόδου και της ύστερης αρχαιότητας, τουλάχιστον όσον αφορά στον κόσμο του Αιγαίου και της δυτικής Μικράς Ασίας, ήταν περισσότερο ειρηνικές.
Χρονολόγηση: ελληνιστική περίοδος (ύστερος 4ος-2ος αι. π.Χ.), ύστερη αρχαιότητα (5ος-7ος αι. μ.Χ.) και νεότεροι χρόνοι (19ος-αρχές 20ού αι.).
Συντάκτης: Κ.Σ.