Ο Άγιος Ισίδωρος ή, όπως αποκαλείται ακριβέστερα από τους κατοίκους της Λέρου, “Άη Σίδερος”, βρίσκεται στα δυτικά της Λέρου και συγκεκριμένα στο μέσο των βορείων παραλίων του όρμου της Γούρνας, από τα οποία απέχει περίπου 100 μ. Πρόκειται για νησίδα με εμβαδόν 0,003 τ.χλμ. και μήκος ακτογραμμής 0,263 χλμ., η οποία σήμερα συνδέεται με την απέναντι ακτή της Λέρου μέσω στενού δρομίσκου.
Η παλαιότερη απεικόνιση του Αγίου Ισιδώρου εντοπίζεται σε σχέδιο του όρμου της Γούρνας που περιλαμβάνει το ημερολόγιο καταστρώματος του De Boviges, καπετάνιου της ταρτάνας με την οποία ταξίδεψε το 1719 στο Αρχιπέλαγος ο Pierre-Étienne Robeau de Valnay, γραμματέας του πρέσβη της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη. Το ημερολόγιο αυτό αποτελεί παράλληλα και την παλαιότερη πηγή στην οποία μαρτυρείται το τοπωνύμιο Άγιος Σίδερος, μεταφρασμένο όμως στα γαλλικά (St. Feriol) και όχι ως όνομα της νησίδας αλλά του όρμου της Γούρνας. Μάλιστα ο De Boviges προσθέτει ότι την ονομασία του όρμου είχε πληροφορηθεί από έναν ογδοντάχρονο κάτοικο της Λέρου. Επιπλέον, αξίζει να παρατηρηθεί ότι η ίδια πηγή δεν μνημονεύει ναΰδριο στη νησίδα, ενώ απέναντι από αυτήν αναφέρεται η ύπαρξη καλλιεργημένης έκτασης και πηγαδιών. Ας σημειωθεί ότι και ένα μεταγενέστερο (18ος-19ος αι.) προικοσύμφωνο κάνει λόγο για χωράφια «εἰς τόν ἅγιον Σίδερον».
Αργότερα, τον Αύγουστο του 1841, ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross γράφει ότι διέσχισε μια καλά καλλιεργημένη πεδιάδα που εκτεινόταν μέχρι τον Άγιο Ισίδωρο, αλλά σημειώνει και την ύπαρξη ναϋδρίου αφιερωμένου στον ίδιο άγιο, το οποίο επισκέφθηκε, όπως διευκρινίζει, αφού περπάτησε μέσα στο νερό, καθώς εκεί η στάθμη της θάλασσας έφθανε μέχρι τα γόνατά του. Πάντως, η μαρτυρία του τοπωνυμίου Άγιος Ισίδωρος στον όρμο της Γούρνας, ήδη από τις αρχές του 18ου αιώνα, δηλώνει την ύπαρξη, έστω ερειπωμένου, ομώνυμου ναϋδρίου στην περιοχή αυτή. Ο ιστοριοδίφης ιατρός Διονύσιος Ι. Οικονομόπουλος (1830-1890) θεωρούσε ότι η κατασκευή του Αγίου Ισιδώρου αναγόταν στους βυζαντινούς χρόνους.
Ο De Boviges, ο οποίος βρέθηκε στον όρμο της Γούρνας τον Ιούλιο του 1719, μας πληροφορεί ότι ένας “σκόπελος” (ενν. η νησίδα του Αγίου Ισιδώρου) συνδεόταν με τη βόρεια πλευρά του όρμου μέσω μιας βραχώδους “αλυσίδας” (une chaîne de roche). Η “αλυσίδα” αυτή από βράχους δεν είναι ασφαλώς άλλη από την προεξοχή στα βόρεια παράλια του όρμου της Γούρνας που, πριν από την κατασκευή του δρομίσκου (π. 1974), αναδυόταν περισσότερο κατά την άμπωτη και εισχωρούσε στη θάλασσα, προς την κατεύθυνση του Αγίου Ισιδώρου. Ο σύγχρονός μας Αμερικανός αρχαιολόγος Jack Leonard Benson υποθέτει ότι η προεξοχή αυτή θα μπορούσε να είναι το απομεινάρι ενός μόλου· ωστόσο, δεν θεωρεί βέβαιο ότι κατ’ αυτόν τον τρόπο εξασφαλιζόταν η σύνδεση του Αγίου Ισιδώρου με την απέναντι ακτή.
Πάντως, κατά την αρχαιότητα η νησίδα συνδεόταν με τη Λέρο, όπως μαρτυρούν τα θεμέλια κτιρίων στον περιβάλλοντα θαλάσσιο χώρο του Αγίου Ισιδώρου. Μάλιστα ο L. Ross, κατά την επίσκεψή του, είχε διαπιστώσει ότι και το ναΰδριο είχε ανεγερθεί επάνω στα θεμέλια αρχαίου πύργου. Τα σήμερα ορατά κτίρια εκτιμάται ότι ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο (ύστερος 4ος – πρώιμος 3ος αι. π.Χ). Αλλά η θέση, όπως και η ευρύτερη περιοχή του όρμου της Γούρνας, φαίνεται να κατοικήθηκε από τα προϊστορικά χρόνια, αφού έχουν εντοπιστεί επιφανειακά ευρήματα που χρονολογούνται από τα τέλη της Νεολιθικής περιόδου ή τις αρχές της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (τέλη 4ης – αρχές 3ης χιλιετίας π.Χ.).
Ας σημειωθεί, τέλος, ότι κατά την περίοδο της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων (1912-1943), στο πλαίσιο της πολιτικής εξιταλισμού των τοπωνυμίων που ακολουθούσε η ιταλική διοίκηση των νησιών, η εν λόγω νησίδα ονομαζόταν Sant’ Isidoro. Επίσης, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αναφέρεται η ύπαρξη ιταλικού πολυβολείου στον Άγιο Ισίδωρο.
Πηγές-Βιβλιογραφία: CADN, Constantinople, A, vol. 59, f. 365v-366· Lapie 1822· HOA, Lero· Ross 1843, II, 120· Ραγκαβής 1854, 387· Οικονομόπουλος 1888, 19, 119· Bürchner 1898, 5, 25· Desio 1931, 88· IGM, Lero· ICS 1939, 181· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1955, 220· Benson 1963, 24· ΓΥΣ, Λέρος· Σαμάρκος 1974, 19· Γεωργίου 1982, 39· Ναυτιλιακές οδηγίες 1987, 301· Σάμψων 1987, 109-111· Δρελιώση 1994α, 798· Σκανδαλίδης 1994, 37-38· Γιαγκάκης 1997, 5· Σίμωσι 1998β, 1031-1032· Θεοδώρου 2005, 201-202· Δρελιώση-Ηρακλείδου – Μιχαηλίδου 2006, 13, 17· Μαρκέτου 2023, 54.
Συντάκτης: Γ.Κ.
ΣΗΜΕΙΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ
ΝΑΫΔΡΙΟ ΑΓΙΟΥ ΙΣΙΔΩΡΟΥ
Θέση: Άγιος Ισίδωρος.
Διαστάσεις: μήκος ανατολικής και δυτικής πλευράς 3,70 μ., μήκος βόρειας και νότιας πλευράς 5,30 μ., ύψος 3,60 μ., ύψος εισόδου 1,70 μ., πλάτος εισόδου 0,75 μ.
Περιγραφή (ορατά κατάλοιπα): Το βόρειο ήμισυ της νησίδας του Αγίου Ισιδώρου, η οποία συνδέεται με το νησί της Λέρου μέσω στενού δρομίσκου μήκους περ. 100 μ., καταλαμβάνεται από το ομώνυμο ναΰδριο. Πρόκειται για μονόχωρο ορθογώνιο καμαροσκεπές κτίσμα.
Η είσοδος διαμορφώνεται στο μέσον της δυτικής πλευράς, ενώ επάνω από αυτήν βρίσκεται εντοιχισμένη ορθογώνια λίθινη πλάκα με ανάγλυφο σταυρό και δυσανάγνωστη επιγραφή «ΜΡ/[ΘΥ]» (Μήτηρ Θεοῦ).
Η αψιδωτή κόγχη του ιερού βήματος διαθέτει μικρό ορθογώνιο φεγγίτη, ενώ ένα μεγάλο παράθυρο (0,90 × 0,80 μ.) ανοίγεται στο μέσον της βόρειας πλευράς και ένα μικρότερο (0,55 × 0,35 μ.) στο μέσον της νότιας. Σε άμεση επαφή με τη νοτιοανατολική γωνία του ναΰδρίου βρίσκεται πρόσκτισμα βοηθητικού χαρακτήρα.
Παρατηρήσεις-Σχόλια: Το ναΰδριο του Αγίου Ισιδώρου, το οποίο τιμάται στις 14 Μαΐου, προσέδωσε το όνομά του στη νησίδα, η οποία κατά την αρχαιότητα ήταν συνδεδεμένη με το νησί της Λέρου.
Πράγματι, τόσο στη νησίδα του Αγίου Ισιδώρου όσο και στην απέναντι ακτή του όρμου της Γούρνας έχει εντοπιστεί επιφανειακή κεραμική που χρονολογείται από τα τέλη της Νεολιθικής περιόδου ή τις αρχές της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (τέλη 4ης – αρχές 3ης χιλιετίας π.Χ.), ενώ γύρω από τη νησίδα διακρίνονται βυθισμένα θεμέλια αρχαίων ορθογώνιων κτιρίων. Ο χαρακτήρας και η ακριβής χρονολόγηση της κατασκευής των κτιρίων αυτών δεν είναι εφικτή χωρίς τη διεξαγωγή ενάλιας ανασκαφικής έρευνας. Ωστόσο, στη βορειοανατολική πλευρά της νησίδας εντοπίζεται η θεμελίωση ορθογώνιου κτιρίου μεγάλων διαστάσεων, με λιθοδομή εν ξηρώ και εσωτερικούς τοίχους σε σταυροειδή διάταξη που το διαιρούν σε τέσσερις χώρους. Η εσωτερική διαρρύθμιση του κτιρίου και ο τρόπος δόμησης παραπέμπουν σε πύργο του ύστερου 4ου – πρώιμου 3ου αιώνα π.Χ. Ας προστεθεί ότι ο Γερμανός αρχαιολόγος Ludwig Ross, ο οποίος επισκέφθηκε τον Άγιο Ισίδωρο το 1841, είχε διαπιστώσει ότι το ναΰδριο είχε ανεγερθεί επάνω στα θεμέλια αρχαίου ελληνικού τετράγωνου πύργου.
Όσον αφορά τη χρονολόγηση της κατασκευής του ναΰδρίου, δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία. Πάντως, η παλαιότερη μαρτυρία του τοπωνυμίου Άγιος Σίδερος στον όρμο της Γούρνας, μαρτυρία που προφανώς δηλώνει και την ύπαρξη ομώνυμου ναϋδρίου στην περιοχή αυτή, εντοπίζεται στο ημερολόγιο καταστρώματος ενός γαλλικού πλοίου που είχε αγκυροβολήσει εκεί το 1719. Ωστόσο, δεν αποκλείεται το ναΰδριο να κατασκευάστηκε κατά τα πρώιμα νεότερα χρόνια, ή ακόμη και κατά τη βυζαντινή περίοδο. Ο ιστοριοδίφης-ιατρός Διονύσιος Ι. Οικονομόπουλος (1830-1890) θεωρούσε βέβαιο ότι η κατασκευή του Αγίου Ισιδώρου αναγόταν στους βυζαντινούς χρόνους. Αξίζει, τέλος, να σημειωθεί ότι αναφέρεται η ύπαρξη ιταλικού πολυβολείου στη νησίδα κατά την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Χρονολόγηση: τουλάχιστον από τις αρχές 18ου αιώνα (ναΰδριο Αγίου Ισιδώρου), ύστερος 4ος – πρώιμος 3ος αιώνας π.Χ. (κατάλοιπα βυθισμένου κτιρίου).
Πηγές-Βιβλιογραφία: CADN, Constantinople, A, vol. 59, f. 365v-366· Ross 1843, II, 120· Ραγκαβής 1854, 387· Οικονομόπουλος 1888, 19, 119· Bürchner 1898, 5, 25· Benson 1963, 24· Σαμάρκος 1974, 19· Σάμψων 1987, 109-111· Δρελιώση 1994α, 798· Δρελιώση 1997, 1074· Σίμωσι 1998β, 1031-1032· Ζαρίφης 1999, 48· Θεοδώρου 2005, 201-202· Δρελιώση-Ηρακλείδου – Μιχαηλίδου 2006, 13, 17· Μαρκέτου 2023, 54.
Συντάκτης: Β.Σ.