Η Αγία/Αγιά Θέκλα ή Θέκλη βρίσκεται κοντά στις ανατολικές ακτές της Πάτμου και συγκεκριμένα στην είσοδο του όρμου του Αγριολιβαδιού, τον οποίο και προφυλάσσει από τους ανατολικούς ανέμους. Πρόκειται για νησίδα με εμβαδόν 0,068 τ.χλμ. και μήκος ακτογραμμής 1,171 χλμ.
Η Αγία Θέκλα, χωρίς να κατονομάζεται, απεικονίζεται σε πορτολάνους ήδη από τον 16ο αιώνα. Από τον επόμενο αιώνα μαρτυρείται ως “νησί της Αγίας Θέκλης” στα φορολογικά κατάστιχα της κοινότητας Πάτμου αλλά και στο έργο του Ιωσήφ Γεωργειρήνη, ο οποίος είχε διατελέσει αρχιεπίσκοπος Σάμου (1666-1671) και έπειτα είχε ζήσει μερικά χρόνια στην Πάτμο. Ωστόσο, στους βρετανικούς υδρογραφικούς χάρτες και σε ταξιδιωτικά έργα του 19ου αιώνα η νησίδα ονομάζεται λανθασμένα Panagia. Κατά συνέπεια, η παράλληλη ονομασία Παναγία ή Παναγιά με την οποία αναφέρεται η Αγία Θέκλα σε εκδόσεις της ελληνικής Υδρογραφικής Υπηρεσίας, καθώς και σε άλλες ελληνικές εκδόσεις, αποτελεί αντιδάνειο.
Η ονομασία της νησίδας προέρχεται ασφαλώς από το ναΰδριο της Αγ. Θέκλας το οποίο υπάρχει και σήμερα εκεί και πανηγυρίζει κάθε χρόνο στις 24 Σεπτεμβρίου. Η παλαιότερη μαρτυρία για την ύπαρξη μίας μικρής εκκλησίας στη νησίδα αφιερωμένης σε αυτή την αγία εντοπίζεται τον 17ο αιώνα στο έργο του Ιωσήφ Γεωργειρήνη. Το ναΰδριο αυτό είναι προφανώς και το μικρό ισόγειο κτίριο με δίριχτη στέγη, το οποίο απεικονίζεται επάνω στη νησίδα, στον χάρτη της Πάτμου που δημοσιεύθηκε λίγο αργότερα, στις αρχές του 18ου αιώνα, στο ταξιδιωτικό έργο του γάλλου βοτανολόγου Joseph Pitton de Tournefort. Πάντως, από τα μέσα του 19ου αιώνα τα ταξιδιωτικά έργα, όταν αναφέρονται στη νησίδα, κάνουν λόγο για το ναΰδριο ως αναγνωριστικό στοιχείο της. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά για «τὸ χθαμαλὸ νησάκι τῆς Ἁγίας Θέκλας μὲ τὸ ἐκκλησιδάκι του» στο έργο της Αθηνάς Ταρσούλη.
Σύμφωνα με την παράδοση, κατά την περίοδο μιας επιδημίας πανώλης που δεν προσδιορίζεται χρονικά, η νησίδα είχε χρησιμοποιηθεί ως νεκροταφείο των θυμάτων αυτής της νόσου. Μια τέτοια χρήση της νησίδας εξηγείται πιθανώς από το ότι η Αγία Θέκλα ανήκει στη χορεία των αγίων που θεωρούνται θεραπευτές και προστάτες από ασθένειες.
Κατά τα μέσα του 17ου αιώνα, η Αγία Θέκλα ανήκε στον Θοδωρή Ρεΐση, γαμβρό του προεστού της Πάτμου Ποθητού Κουνέλη, και έπειτα στον γιο του Κύριλλο, μητροπολίτη Κω (1688-1720). Κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης και συγκεκριμένα το 1828, όταν η ελληνική κυβέρνηση είχε ζητήσει από τις τοπικές αρχές των νησιών του Αιγαίου λεπτομερή οικονομικά στοιχεία, η κοινότητα Πάτμου είχε αναφέρει τότε ότι η νησίδα ήταν ιδιοκτησία του Πέτρου Σταμάτου, ο οποίος προφανώς είναι το ίδιο πρόσωπο με τον Πέτρο Σταματίου (1797-1851), τον γιο του γνωστού άρχοντα της Πάτμου Σταμάτη Πέτρου.
Τον 17ο αιώνα, σύμφωνα με τα κοινοτικά φορολογικά κατάστιχα, η καλλιεργήσιμη έκταση της Αγίας Θέκλας υπολογιζόταν σε επτά καφίζια, δηλ. σε έκταση γης όπου μπορούσε να σπαρθεί ποσότητα δημητριακών καρπών ενός κοιλού Κωνσταντινούπολης (περ. 26-28 χλγρ.). Αργότερα ο λόγιος ιερομόναχος Γεράσιμος Σμυρνάκης γράφει (π. 1935) ότι η νησίδα είχε σπόριμη γη εννέα κοιλών (περ. 231-254 χλγρ.) και «ὕδωρ ὄμβριον» (δεξαμενή για τη συλλογή ομβρίων υδάτων) στα νοτιοδυτικά του ναϋδρίου. Αν οι δύο αυτές εκτιμήσεις είναι ακριβείς, τότε θα πρέπει να υποθέσει κανείς ότι μεταξύ 17ου και 20ού αιώνα είχε εκχερσωθεί σημαντικό τμήμα της νησίδας.
Ο Γ. Σμυρνάκης μας πληροφορεί, επίσης, ότι η νησίδα της Αγίας Θέκλας αποτελούσε βοσκότοπο για ευάριθμο ποίμνιο. Πράγματι, όπως μαρτυρούν δύο συμβόλαια, η νησίδα ενοικιαζόταν για βόσκηση ζώων μαζί με άλλες νησίδες της Πάτμου και των Αρκιών. Ακριβέστερα, οι νησίδες Αγία Θέκλα, Άγιος Γεώργιος, Αγρελούσα, Άνυδρος, Κεντρονήσι, Μαράθι και Τραγονήσι είχαν εκμισθωθεί το 1923 από τις ιταλικές αρχές της Πάτμου για πέντε έτη στον Μιχαήλ Ι. Στράτα από την Πάτμο. Η μίσθωση αυτή ανανεώθηκε το 1928 για ακόμη μία πενταετία, με τη διαφορά ότι περιλάμβανε επίσης τη νησίδα Σκλάβα αλλά όχι τις νησίδες Άνυδρο και Τραγονήσι.
Πηγές-Βιβλιογραφία: BUB, MSS 3612, f. 20a· WAM, MSS W 658, f. 81b· ΜΙΘ, Κτηματολόγιο Κοινού Πάτμου· Georgirenes 1678, 79· Pitton de Tournefort 1717, I, 436· HOA, Patmos· Guérin 1856, 93· Bute 1885, 132· Κοτσοβίλλης 1899, 392· ΓΑΚ – Αρχεία Ν. Δωδεκανήσου, Ι.Δ.Δ., 1923, φάκ. 35, τμ. 3/3, 29.07.1923· ΓΑΚ (Ρόδος), Ι.Δ.Δ., 1928, φάκ. 121, τμ. 5/6, 31.08.1928· ΜΙΘ, χφ. 1008, τ. Ε΄, 490· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1939, 215· Ταρσούλη 1948, 123· Κρητικός 1961, 65, 165· Φορόπουλος 1975, 4· Ασδραχάς 1981, 1· Φλωρεντής 1981· Δαφνής – Κωστής 1987, τ. Η΄, 328· Ναυτιλιακές οδηγίες 1987, 282· Σκανδαλίδης 1994, 17-18, 121· Γιαγκάκης 1997, 5· Georgerine 2001, 304.
Συντάκτης: Γ.Κ.
ΣΗΜΕΙΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ
ΝΑΫΔΡΙΟ ΑΓΙΑΣ ΘΕΚΛΑΣ
Θέση: Αγία Θέκλα.
Διαστάσεις: μήκος ανατολικής και δυτικής πλευράς 3,20 μ., μήκος βόρειας και νότιας πλευράς 5,70 μ., ύψος 2,75 μ., ύψος εισόδου 1,85 μ., πλάτος εισόδου 0,70 μ.
Περιγραφή (ορατά κατάλοιπα): Κατά το μέσον της νησίδας και σε απόσταση περίπου 100 μ. από τη μικρή προβλήτα στη δυτική ακτή βρίσκεται το ναΰδριο της Αγίας Θέκλας. Πρόκειται για μονόχωρο ορθογώνιο καμαροσκεπές κτίσμα.
Η είσοδος διαμορφώνεται στο μέσον της δυτικής πλευράς και φέρει περιθύρωμα από λαξευμένους λίθους τεφρού χρώματος, ενώ επάνω από αυτήν ανοίγεται μικρός ορθογώνιος φεγγίτης.
Στον χώρο του ιερού, η αψιδωτή κόγχη στο μέσον της ανατολικής πλευράς διαθέτει μικρό ορθογώνιο παράθυρο και δεν απολήγει σε ημικυκλική αψίδα στην εξωτερική όψη του ναΰδρίου, ενώ στη συμβολή της βόρειας με την ανατολική πλευρά διαμορφώνονται δύο εσοχές, μια αψιδωτή στον βόρειο τοίχο και μια μικρότερη, ορθογώνια, στον ανατολικό. Για την εξυπηρέτηση επισκεπτών, προσκυνητών και συμμετεχόντων στην ετήσια εορτή ο εξωτερικός χώρος, τον οποίο περικλείει λιθόκτιστος περίβολος, έχει διαμορφωθεί κατάλληλα με τραπέζια και παγκάκια, ενώ σε άμεση επαφή με τον νότιο τοίχο του ναΰδρίου υπάρχουν στεγασμένοι χώροι για τον ίδιο σκοπό.
Παρατηρήσεις-Σχόλια: Το ναΰδριο της Αγίας Θέκλας προσέδωσε το όνομά του στη νησίδα, η οποία μαρτυρείται ως “νησί της Αγίας Θέκλης” στα φορολογικά κατάστιχα της κοινότητας Πάτμου του 17ου αιώνα αλλά και στο έργο του Ιωσήφ Γεωργειρήνη, που είχε διατελέσει αρχιεπίσκοπος Σάμου (1666-1671) και έπειτα είχε ζήσει μερικά χρόνια στην Πάτμο. Κατά συνέπεια, ναΰδριο υπήρχε στη νησίδα της Αγίας Θέκλας ήδη από τον 17ο αιώνα. Το ναΰδριο αυτό είναι προφανώς και το μικρό ισόγειο κτίριο με δίριχτη στέγη, το οποίο απεικονίζεται επάνω στη νησίδα, στον χάρτη της Πάτμου που δημοσιεύθηκε λίγο αργότερα, στις αρχές του 18ου αιώνα, στο ταξιδιωτικό έργο του γάλλου βοτανολόγου Joseph Pitton de Tournefort. Αξίζει να παρατηρηθεί, επίσης, ότι ο λόγιος ιερομόναχος Γεράσιμος Σμυρνάκης περιγράφει (π. 1935) το ναΰδριο με λίγο μικρότερες διαστάσεις: «τυγχάνει δὲ μήκους 5μ.20 × 2μ.62 πλάτους». Το ναΰδριο πανηγυρίζει στις 24 Σεπτεμβρίου.
Χρονολόγηση: π. μέσα 17ου αιώνα.
Πηγές-Βιβλιογραφία: ΜΙΘ, Κτηματολόγιο Κοινού Πάτμου· Georgirenes 1678, 79· Pitton de Tournefort 1717, I, 436· ΜΙΘ, χφ. 1008, τ. Ε΄, 490· Georgerine 2001, 304.
Συντάκτης: Β.Σ.
ΠHΓΕΣ (ενδεικτικά αποσπάσματα)
Συμβόλαιο μίσθωσης της Αγίας Θέκλας και άλλων νησίδων Πάτμου (1928)
GOVERNO DELLE ISOLE EGEE / DELEGAZIONE di LERO / UFFICIO DI PATMO
Affittanza degli isolotti di Santa Tecla, San Giorgio, Centronisi, Sclava, Marati e Grilussa.
Il R. Governo delle Isole Egee ha posto a pubblica asta il fitto per cinque anni del pascolo delle isole Santa Tecla, San Giorgio, Centronisi, Sclava, Marati e Grilussa, comincando dal 1o Ottobre 1928 al 30 Settembre 1933.
L’ultimo migliore offerente si è presentato in questo ufficio di Delegazione alle ore 10 del 31 Agosto 1928 Signor Michele Strata fu Giovanni d’anni 61 da Patmo rappresentato dal Signor Nuzzo Alfonso di Angelo d’anni 27 domiciliato a Patmo, che in busta aperta ha offerto la somma di £ 2170 (duemilacentosettanta) con le garanzie del Signor Strata Antonio fu Giovanni anche da Patmo, alle seguenti condizioni:
L’affittuario o il suo garante verserà l’importo complessivo di £ 2170 annue in rate quadrimestrali anticipate cioè una il 1o Ottobre, una il 1o Febbraio ed una il 1o Giugno rispettivamente in £ 723,35 le prime due e £ 723,30 per la terza.
Il garante dell’affittuario si rende personalmente responsabile del pagamento della somma d’affitto di ogni anno fino al competo soldo.
L’affittuario si rende garante inoltre per il versamento delle decime locali dei fondi nonchè tutte le altre tasse cui le isole sono soggette in virtù di precedenti e posteriori disposizioni.
In caso di mancato pagamento anche di una sola rata potrà il Governo mediante soltanto avviso resciudere in qualsiasi epoca il contratto e disposse delle isole come crederà.
Il contratto potrà essere rescisso in ogni tempo a richiesta del R. Governo mediante il preavviso di un mese e senza che per ciò l’affittuario abbià diritto alcuno ad indennizzo ovvero a conoscerne le cause.
Si fa obbligo all’affettuario di non servirsi di piante ivi esistenti senza il permesso della Direzione d’Agricoltura. Il presente contratto di fitto previa lettura venne firmato dall’affittuario dal garante e da noi.
L’Affittuario / Michele Stratas [υπογραφή]
Il Garante / Α. Στρατας [υπογραφή]
Il Reggente l’Uff(icio) di Delegazione / IL BRIGADIERE A PIEDI dei ccRR / COMANDANTE la STAZIONE di Patmo / Mandovani Romolo [υπογραφή]
[πηγή: ΓΑΚ (Ρόδος), Ι.Δ.Δ., 1928, φάκ. 121, τμ. 5/6]
Το ναΰδριο της Αγίας Θέκλας (π. 1935)
Ἡ Ἁγία Θέκλη: Τὸ μετὰ ἡμικυλινδροειδοῦς θολοδομίας ἐπὶ τῆς ρηθείσης νησίδος Ναΐδιον τοῦτο διατελεῖ ὅλως ἐπιμελημένον· τυγχάνει δὲ μήκους 5μ.20 × 2μ.62 πλάτους μετὰ παλαιοῦ καὶ ἁπλοῦ εἰκονοστασίου ἔχοντος τὰς ἀτέχνους ταύτας εἰκόνας: (1) τὴν τῆς ΜΡ.ΘΥ [Μητρός Θεού], (2) τὴν τοῦ ΙΣ.ΧΡ [Ιησού Χριστού] καὶ (3) τὴν τῆς Ἁγ. Θέκλης.
[πηγή: ΜΙΘ, χφ. 1008, τ. Ε’ , 490]
Επιλογή πηγών-επιμέλεια: Γ.Κ.