ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ

Η Στρογγυλή βρίσκεται μεταξύ του Μαραθιού και της Αγρελούσας. Πρόκειται για νησίδα με εμβαδόν 0,207 τ.χλμ. και μήκος ακτογραμμής 2,291 χλμ., η οποία έλαβε το όνομά της από το σχήμα της.

Οι παλαιότερες μνείες της Στρογγυλής εντοπίζονται σε έγγραφα και κώδικες του αρχείου της μονής Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Πάτμου και ανάγονται στο πρώτο ήμισυ του 18ου αιώνα. Στις πηγές αυτές, όπως και στις ελληνικές πηγές του 19ου αιώνα, η νησίδα απαντά πάντοτε ως Στρογγυλή. Ωστόσο, λίγο πριν από τα μέσα του ίδιου αιώνα, στους βρετανικούς υδρογραφικούς χάρτες η Στρογγυλή, ενώ αποτυπώνεται με ακρίβεια, ονομάζεται Strongilo. Αργότερα, κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων (1912-1943), η ονομασία Strongilo υιοθετείται από την ιταλική διοίκηση και είναι η μόνη που χρησιμοποιείται. Επομένως, αποτελεί αντιδάνειο το όνομα Στρογγυλό με το οποίο αναφέρεται η νησίδα σε εκδόσεις της ελληνικής Υδρογραφικής Υπηρεσίας, καθώς και σε άλλες ελληνικές εκδόσεις.

Το πολύνησο των Αρκιών, στο οποίο περιλαμβάνεται και η Στρογγυλή, περιήλθε στην κυριότητα της μονής του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου το 1088, όταν ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός παραχώρησε την Πάτμο και γειτονικά της νησιά και νησίδες στον ηγούμενο όσιο Χριστόδουλο, ιδρυτή της μοναστικής πολιτείας της Πάτμου. Κατά την οθωμανική περίοδο, αν είναι ακριβής η πληροφορία ενός φιρμανιού του Μαχμούντ Α΄ (1737), οι μοναχοί της Πάτμου διατηρούσαν το δικαίωμα να χρησιμοποιούν τη Στρογγυλή, όπως και το Μαράθι, τους Αρκιούς και το Αγαθονήσι, για τη βόσκηση προβάτων και άλλων ζώων ήδη από την εποχή της οθωμανικής κατάκτησης· ας προστεθεί ότι η σουλτανική αυτή διαταγή είχε εκδοθεί μετά από αίτημα των μοναχών, καθώς ένας κάτοικος της Πάτμου ονόματι Κώστας τους απαγόρευε τότε να βόσκουν τα πρόβατά τους εκεί. Πάντως, ήδη πριν από τα μέσα του 18ου αιώνα, η Στρογγυλή, όπως και άλλες γαίες των οποίων είχε τη νομή η μονή Πάτμου κατά την οθωμανική περίοδο, μισθωνόταν αντί ενός ετήσιου ποσού, το οποίο δεν ήταν σταθερό, συχνά σε μέλη της μοναχικής αδελφότητας, οι οποίοι ανέθεταν τη βόσκηση αλλά και την καλλιέργειά της σε λαϊκούς. Ακριβέστερα, σε έναν κώδικα καταγράφεται ότι το 1742 ο Χριστόφορος (πιθανώς ο μετέπειτα ηγούμενος Χριστόφορος Σαλιέρμος, †1788) έδωσε 20 γρόσια στη Μονή για τη Στρογγυλή. Το 1804, όπως η Μονή ανέφερε αργότερα (1829) στις αρχές της Ελληνικής Πολιτείας, η νησίδα είχε πωληθεί εφ’ όρου ζωής στον επίσκοπο Σάρδεων Νεκτάριο Θωμαΐδη (†1831) έναντι 100 γροσίων. Θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι η πώληση αυτή ανακλήθηκε προσωρινά κατά το 1823. Συγκεκριμένα, ένας άλλος κώδικας καταγραφής εσόδων και εξόδων μας πληροφορεί ότι ο Ιάκωβος Κοκκινάκης αγόρασε τότε (08.03 ν.ε.) τη Στρογγυλή από τη Μονή αντί 50 γροσίων, αλλά εντέλει, μετά από έξι μήνες (16.09 ν.ε.), την άφησε και πάλι στον επίσκοπο Σάρδεων λαμβάνοντας πίσω όλο το ποσό που είχε δώσει για την αγορά της.

Το 1828, όταν η ελληνική κυβέρνηση είχε ζητήσει από τις τοπικές αρχές των νησιών του Αιγαίου λεπτομερή οικονομικά στοιχεία, η μονή Πάτμου είχε δηλώσει ότι η Στρογγυλή αποτελούσε ιδιοκτησία της, ότι είχε σπόριμη γη επτά κοιλών δημητριακών καρπών (περ. 180-200 χλγρ.) και, επίσης, είχε αναφέρει ότι δεν υπήρχε εκεί κάποιο οίκημα ούτε εκκλησία. Εντούτοις, έναν αιώνα αργότερα (π. 1935), ο λόγιος ιερομόναχος Γεράσιμος Σμυρνάκης γράφει ότι η νησίδα ήταν ιδιόκτητη, ότι είχε γη περίπου είκοσι κοιλών (περ. 515-565 χλγρ.), καθώς και υφάλμυρα πηγαία ύδατα (πόσιμα για τα ζώα). Αν οι δύο προαναφερόμενες εκτιμήσεις για τη σπόριμη γη της Στρογγυλής είναι ορθές, τότε θα πρέπει να υποθέσει κανείς ότι είχε εκχερσωθεί σημαντικό τμήμα της νησίδας μετά το 1828.

Ίσως στο πλαίσιο εργασιών εκχέρσωσης των ανατολικών κλιτύων της Στρογγυλής ανακαλύφθηκαν από τους καλλιεργητές και τα ερείπια ναϋδρίου αφιερωμένου στην Κοίμηση της Θεοτόκου, γεγονός το οποίο μαρτυρεί ο Γ. Σμυρνάκης. Η θέση του ερειπωμένου ναϋδρίου, αν και δεν περιγράφεται με αρκετή σαφήνεια από τον Σμυρνάκη, βρισκόταν μάλλον πλησίον της ακτής, καθώς στο τέλος του σχετικού αποσπάσματος ο συγγραφέας ερμηνεύει ορισμένα οικοδομικά κατάλοιπα ως καταβυθισμένα τμήματα λιμενοβραχίονα ή απορρίμματα από την εκσκαφή του ναϋδρίου. Ακριβέστερα, η θέση της εκκλησίας φαίνεται να βρισκόταν στην πεδινή, εκχερσωμένη με αναβαθμίδες, έκταση στην ανατολική ακτή της νησίδας, όπου διαπιστώνεται η ύπαρξη τοιχοποιιών, μεταξύ των οποίων διακρίνεται στρώμα απόθεσης κεραμιδιών στέγης των υστερορωμαϊκών/παλαιοχριστιανικών χρόνων (3ος/4ος-7ος αι. μ.Χ).

Όσον αφορά το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Στρογγυλής, αυτό πράγματι άλλαξε το 1869 και η νησίδα έγινε ιδιωτική όταν, μετά από εισήγηση προς τις οθωμανικές αρχές της Ρόδου «κακοβούλων τινῶν καὶ ἀγνωμόνων Πατμίων», όπως σημειώνει ο Γ. Σμυρνάκης, ο διοικητής της Κω, στη δικαιοδοσία του οποίου υπαγόταν η Πάτμος, έλαβε διαταγή να διανείμει σε ιδιώτες τίτλους νομής γαιών στη Στρογγυλή και σε άλλες νησίδες στις οποίες είχε ιδιοκτησίες η μονή Πάτμου. Ωστόσο, η Μονή δεν έπαψε να πληρώνει τον κατ’ αποκοπή φόρο που αντιστοιχούσε σε αυτές τις νησίδες και κατέβαλε επανειλημμένες προσπάθειες, με τη συνδρομή της κοινότητας της Πάτμου αλλά και του οικουμενικού πατριαρχείου, για την επαναφορά του παλαιού καθεστώτος. Το 1878 αρκετοί κάτοχοι των προαναφερόμενων τίτλων, «θείῳ ζήλῳ κινούμενοι», τους παραχώρησαν στη Μονή· σε ό,τι αφορά τη Στρογγυλή, οι Ζαχάριος Μαθιού και Κωνσταντής Ν. Μαθιού είχαν παραδώσει τότε στη Μονή τους τίτλους που κατείχαν. Παρ’ όλα αυτά, το ιδιοκτησιακό καθεστώς των νησίδων είχε μεταβληθεί άρδην, καθώς μόνο η νομή των αρόσιμων γαιών τους είχε επανέλθει στη Μονή, ενώ οι βοσκήσιμες γαίες τους εκμισθώνονταν πλέον με πλειστηριασμό από τις τοπικές κρατικές αρχές. Η κατάσταση αυτή διατηρήθηκε και κατά την περίοδο της ιταλικής κατοχής των Δωδεκανήσων (1912-1943), αν και το μοναστηριακό συμβούλιο είχε απευθυνθεί προς τις ιταλικές αρχές της Ρόδου ήδη από την αρχή της κατοχής ζητώντας να περιέλθουν εκ νέου οι νησίδες στην αποκλειστική κυριότητα της Μονής.

Κατά την ίδια περίοδο, ο Ιταλός γεωλόγος Ardito Desio αναφέρει και τη Στρογγυλή ανάμεσα στις νησίδες του πολύνησου των Αρκιών στις οποίες υπήρχαν διάσπαρτες καλύβες. Στον χάρτη του ιταλικού Στρατιωτικού Γεωγραφικού Ινστιτούτου (εκδ. 1928) σημειώνεται όντως ένα οίκημα στο ανατολικό άκρο της νησίδας. Πράγματι, σε βραχώδες έξαρμα της ανατολικής ακτής εντοπίζονται σήμερα τα κατάλοιπα αλωνιού και λιθόδμητου οικήματος με περίβολο, τα οποία με βάση την επιφανειακή κεραμική χρονολογούνται από τον 19ο έως τα μέσα του 20ού αιώνα. Βορειότερα στην ίδια ακτή, σύμφωνα με τον χάρτη της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στράτου (εκδ. 1972), υπήρχε πηγάδι, προφανώς τα «ὑφάλμυρα πηγαῖα ὕδατα» για τα οποία κάνει λόγο ο Γ. Σμυρνάκης.

Ο Ιταλός στατιστικολόγος Livio Livi μας πληροφορεί, τέλος, ότι οι κάτοικοι του Μαραθιού μετέφεραν εποχιακά ζώα στο Στρογγυλή, όπως και στις γειτονικές νησίδες Αγρελούσα και Σπαλαθρονήσι, πράγμα που επιβεβαιώνεται σήμερα από προφορικές μαρτυρίες κατοίκων.

Πηγές-Βιβλιογραφία: ΜΙΘ, Α.Κ. 1004, φ. 162v· ΜΙΘ, Α.Κ. 1011, 124, 150· ΜΙΘ, Α.Κ. 1002, 813· ΜΙΘ, Α.Κ. 1015, φ. 366v, 379v· HOA, Patmos· ΜΙΘ, Α.Κ. Πρακτικά Συνεδριάσεων (1876-1882), 45-46· ΜΙΘ. Φ. 74, 03.06.1878, χ.χ.· ΜΙΘ, Α.Κ. Γενικόν Κτηματολόγιον Μονής (1881), 53· Κοτσοβίλλης 1899, 387· ΜΙΘ, Α.Κ. Πρακτικά Συνεδριάσεων (1903-1912), 712, 752· ΓΑΚ (Ρόδος), Ι.Δ.Δ., 1928, φάκ. 121, τμ. 5/6, 20.03.1928· IGM, Archi· Desio 1931, 54-55, πιν. ΙΙΙ· ΜΙΘ, χφ. 1008, τ. Β΄, 154-160, 163-164 και τ. Ε΄, 554-556· ICS 1939, XIV, 181· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1939, 220· Livi 1940, 71· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1955, 211· ΓΥΣ, Λέρος· Φλωρεντής 1980, 77, 102· Δαφνής – Κωστής 1987, τ. Η΄, 328· Ναυτιλιακές οδηγίες 1987, 288· Γιαγκάκης 1994, 8, 15· Σκανδαλίδης 1994, 29, 31, 125, 177· Γιαγκάκης 1997, 26· Γεροζήσης 1998, 149, 152· Πίκουλας 1999, 201-202· Κρικρής 2000, 76, 80· Καρδάση 2013, 13-14, 32· Ursinus 2019, 205-206, 245, 253.

Συντάκτες: Γ.Κ. (ιστορικά στοιχεία) – Κ.Σ. (αρχαιολογικά στοιχεία)